Bank siri tushunchasi

Bank siri instituti bank huquqining uzviy  qismi bo‘lib, banklar va mijoz o‘rtasidagi munosabatlarning barqaror va mustahkam bo‘lishini ta’minlaydi.

Bank huquqida bank siri institutining mavjudligi real hayot va qonunchilik talabi bo‘lib, usiz bank huquqi o‘z ahamiyatini yo‘qotadi. Zero, bank bilan munosabatlarga kirishayotgan mijoz o‘z omonatlari, amalga oshirayotgan bank operatsiyalari haqidagi ma’lumotlarning begonalarga oshkor bo‘lishidan manfaatdor bo‘lmaydi. Bunday holat mijozda bankka bo‘lgan ishonchni yo‘qotadi. Shuning uchun, davlat bank siri muhofaza qilinishini qonunchilik bilan belgilab qo‘ygan.

Bank siri tushunchasiga ta’rifni qonunchilikdan olish mumkin. O‘zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi normalariga murojaat qiladigan bo‘lsak, banklar bank hisobvarag‘i va bank omonati, hisobvaraq bo‘yicha operatsiyalar hamda mijoz haqidagi ma’lumotlarni sir saqlashni kafolatlashi belgilangan. “Banklar va bank faoliyati to‘g‘risida”gi Qonunning 38-moddasi mijozlarning operatsiyalari, hisobvaraqlari va jamg‘armalariga oid ma’lumotlarning sirligini kafolatlash banklar zimmasida ekanligini mustahkamlagan. 2003-yilga kelib iqtisodiyotda bozor instrumentlarini ko‘proq joriy qilish, bank va mijoz munosabatlarining istiqbolliligini ta’minlash, fuqarolar qo‘lidagi mablag‘larni bank omonatiga tezroq jalb qilish kun tartibidagi masalaga aylanib bordi. Shu yili “Bank siri to‘g‘risida”gi Qonun qabul qilindi. Unda bank sirini tashkil etuvchi ma’lumotlar ro‘yxati belgilab qo‘yildi:

– mijozlarning operatsiyalari, hisobvaraqlari va omonatlariga oid ma’lumotlar;

– mijozga bank xizmatlari ko‘rsatilishi tufayli ushbu mijozdan olingan ma’lumotlar;

– mijozning bank seyflari hamda binolarida saqlab turilgan mol-mulki haqidagi ma’lumotlar;

– amalga oshirilgan banklararo operatsiyalar va bitimlarga oid ma’lumotlar (mijoz topshirig‘iga binoan yoki uning foydasi uchun amalga oshirilgan bo‘lsa);

– banklar o‘rtasidagi operatsiyalarda ma’lum bo‘lib qolgan, boshqa bankning mijoziga tegishli ma’lumotlar;

– jamg‘arib boriluvchi pensiya tizimidagi ma’lumotlar (pensiya badallari miqdori, summalar harakati, pensiya jamg‘armalari ishtirokchilari).

Mazkur 3 qonun hujjatida bayon etilgan “bank siri” ta’rifiga e’tibor qilsak, tadrijiy jarayonni ko‘ramiz, ya’ni tushuncha ta’rifi bosqichma-bosqich rivojlantirib borilgan. Shunday qilib, bank tizimi xizmatidan foydalanuvchi mijoz va bank munosabatlari haqidagi ma’lumotlar maxfiy saqlanishi kerak, ayni paytda, bunday muhofaza ostidagi axborotlar bank sirini tashkil qiladi. Doktrinada ham shu mazmundagi ta’riflar berilgan bo‘lib, qonunchilik shu doktrinalar ustida qurilgani buni asoslaydi.

Bank sirini oshkor qilishdan tiyilish lozim. Bank siri qay tarzda oshkor qilinishi mumkin va buni kimlar amalga oshirishga qodir?

Bank sirini oshkor qilish turlicha yo‘nalishda yuz berishi mumkin. Masalan, bu turdagi ma’lumotlar OAVda, shuningdek, ijtimoiy tarmoqlar va Internet saytlarida e’lon qilinadi. Bank siri hisoblanmish ma’lumotlar og‘zaki tarzda tarqatib yuboriladi, buni yozma shaklda amalga oshirish ham mumkin. Bu vaziyatda uchinchi shaxslar bevosita yoki bilvosita bank siridan voqif bo‘lib qoladilar.

Bank sirining tasodifan oshkor bo‘lib qolishi kam hollarda yuz beradi. Aksar holatda bunday ma’lumotlarga erishish uchun harakat qilinadi. Tabiiyki, bundan g‘arazli maqsadlar ko‘zlanadi. Shundan kelib chiqib, uchinchi shaxslarning bank sirini tashkil etuvchi ma’lumotlarni qo‘lga kiritishi uchun ularga bevosita yoki bilvosita imkoniyat yaratib berish ham bank sirining oshkor qilinishidir. Ba’zida esa bank siridan qonuniy xabardor bo‘lgan mansabdor shaxs o‘z kasb majburiyatlariga sovuqqonligi, ehtiyotsizligi tufayli maxfiy axborot saqlanish tartibi buziladi. Mazkur holatda bank sirining oshkor bo‘lib qolishi uchun sharoit yuzaga keladi. “Bank siri to‘g‘risida”gi Qonunning 5-moddasi buni ham bank sirining oshkor etilishi deb belgilagan. Biz uchinchi shaxslar haqida fikr yuritar ekanmiz, kimlar uchinchi shaxs ekanligini ham aniqlashtirib olishimiz kerak. Qonunchilikka ko‘ra quyidagi shaxslar – bank, uning mijozi(vakili) va O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankidan tashqari barcha shaxslar uchinchi shaxs hisoblanadi.

Bank sirining oshkor qilinishiga olib keladigan harakatlarni amalga oshirish mumkin emas. Bu qonunchilik bilan taqiqlangan, ya’ni xizmat vazifasini bajarish chog‘ida shaxs o‘ziga ishonib topshirilgan, ma’lum bo‘lib qolgan, qonuniy tartibda taqdim qilingan bu ma’lumotlarni oshkor qilishga haqli emas. Shuningdek, ulardan shaxsiy maqsadda yoki uchinchi shaxslarning manfaati yo‘lida foydalanish ham qonunan taqiqlangan. Shu o‘rinda bir jihatga e’tibor qaratishni ham unutmaslik kerak: “O‘zbekiston Respublikasining Markaziy banki to‘g‘risida”gi Qonunning 3-moddasi Markaziy bankka bir qancha vazifalarni yuklagan, jumladan, banklar faoliyatini litsenziyalash va tartibga solish, ularni nazorat qilishni ham. Markaziy bank bu vazifalarni bajarishi davomida bank siriga doir ma’lumotlardan boxabar bo‘lib qolishi mumkin. “Bank siri to‘g‘risida”gi Qonun Markaziy bankka bu ma’lumotlarni oshkor etmaslik va taqdim qilmaslik majburiyatini yuklagan (Ushbu Qonunning 6-moddasi).

Bank siri muhofaza qilinsagina, uning ahamiyati saqlanadi. Majozan aytganda, sir kimda bo‘lsa, o‘sha o‘ziga mahkam bo‘lishi lozim. Tabiiyki, bank sirining muhofaza qilinishi bank tomonidan kafolatlanadi. Bu kafolatning in’ikosi sifatida yuqorida tilga olingan Qonundagi choralarni ko‘rsatish joiz. Jumladan, bank rahbarlari va xodimlariga o‘z vazifalarini bajarishi orqasidan ma’lum bo‘lib qolgan axborotlarni oshkor qilish va g‘arazli niyatlarda uchinchi shaxslarga berish taqiqlanadi (7-modda). Bu norma bilan go‘yoki mazkur Qonunning 6-moddasidagi norma takrorlangandek ko‘rinadi, biroq shunga e’tibor qaratish kerakki, 6-moddada yuqoridagi harakatlarni bajarish taqiqlanadi. 7-moddada esa bu qilmishni bajarishi mumkin bo‘lgan subyektlarga urg‘u berilib, yuqoridagi norma mazmuni ochiladi. Yana bir narsani unutmaslik kerakki, bank rahbari yoki xodimi ishdan bo‘shashi (bo‘shatilishi) sababli bank sirini oshkor qilmaslik majburiyatidan ozod bo‘lmaydi. Ya’ni, bank bilan mehnat shartnomasi bekor qilingandan keyin ham u bank sirini oshkor qilmaslikka majbur. Ayni paytda, bank sirini tashkil etadigan ma’lumotlarning keraklicha saqlanishi uchun tashkiliy va texnikaviy choralar ko‘rishga, tadbirlar qo‘llashga bank mas’ul sanaladi.

Bank sirini oshkor qilish taqiqlanishini tushundik, biroq qonunda belgilab qo‘yilgan shunday holatlar borki, bank siri muayyan vaziyatlarda ma’lum bir shaxslarga taqdim qilinadi. Bu qonuniy asoslarsiz bo‘lmaydi, albatta. “Banklar va bank faoliyati to‘g‘risida”gi Qonunda belgilanishicha, yuridik shaxsning bank sirini tashkil etuvchi ma’lumotlar uning o‘ziga, prokurorga, sudlarga, jinoiy ish doirasida esa surishtiruv va tergov organlariga beriladi. Jismoniy shaxslarning bank siri doirasidagi ma’lumotlari uning o‘zi, sudlar, surishtiruv va tergov organlariga berilishi mumkin (38-modda). “Bank siri to‘g‘risidagi” Qonun esa bu holatlarni batafsil bayon qiladi.

Jinoiy daromadlarni legallashtirishga, terrorizmni moliyalashga va ommaviy qirg‘in qurolini tarqatishni moliyalashtirishga qarshi kurashish uchun kerak bo‘lgan axborot (bank siri) maxsus vakolatli davlat organiga taqdim qilinadi. Tabiiyki, buning uchun belgilangan tartibga amal qilinishi va zaruriy vaziyat (masalan, ommaviy qirg‘in qurolini sotib olishga urinish)  mavjud bo‘lishi kerak. Shu qatorda, Hisob palatasi, Bosh prokuratura huzuridagi Iqtisodiy jinoyatlarga qarshi kurashish departamenti, Adliya vazirligi, kredit byurolariga ham bank siriga doir axborot taqdim etilishi mumkin, lekin esda tutish kerakki, bunga faqat ushbu tashkilotlarga yuklatilgan vazifani bajarish doirasidagina va belgilangan tartibda yo‘l qo‘yiladi. Shuningdek, bank sirini olishga haqli bo‘lganlar qatoriga davlat ijrochisi va davlat soliq xizmatchisi ham kiradi. Ular bank mijoziga soliq solish yoki unga nisbatan qo‘zgatilgan ijro ishi doirasidagina axborot olishlari mumkin. Shunday qilib, bank siriga kiruvchi ma’lumotlar ularni so‘ragan organga qonuniy asoslar mavjud bo‘lgan taqdirda konvertda yoki axborot tizimi orqali elektron hujjat shaklida taqdim qilinadi. Konvert yopiq va muhrlangan, elektron hujjat bo‘lganda esa himoyalangan aloqa kanallari vositasida yuborilgan bo‘lishi shart.