Юксак дидли ўзбек ҳуқуқшуноси (Эркин Ҳалилов ҳақидаги хотиралар)

Ўзбекистон ҳудудида ҳуқуқшунос сифатида фаолият олиб бораётганимга, шукрким, ўттиз икки йил бўляпти. Талабалик давримизда ҳуқуқий адабиётлар асосан рус тилида эди. Шунинг учун рус тилини ўрганишга мажбур эдик ва рус ҳуқуқшунослиги бизга ибрат эди. Совет ҳуқуқшунослиги роман-герман мамлакатлари ҳуқуқий пойдеворига қурилган эди. Нега роман-герман? СССР Германияни урушда енгди. Фронтдан қайтаётган жангчилар Германияда қўлларига илашган ҳамма нарсани кўтариб қайтдилар. Зингер тикув машиналари, Дизель моторлари, кир ювгич, музлатгич, турли-туман маиший техника воситалари ўғри ёки талончиники эмас, «ғолибларники!!!». 

Худди шу тахлитда уларнинг ҳуқуқий адабиётлари ҳам. Мустақилликдан сўнг ўзбек ҳуқуқшунослари янги йўналиш англо-саксон ҳуқуқшунослиги асослари билан таниша бошладилар. Ҳуқуқшунос олимларимиз солиштириб кўришди. Англо-саксон мамлакатлари ҳуқуқшунослиги роман-герман ҳуқуқий мактабидан устун!
Барча ҳуқуқий нормалар янгича йўналиш бўйича амалиётга киритила бошлади. Олди-орқасига қарамасдан қонунларни ва ундаги нормаларни кўчириб, амалиётга тадбиқ эта бошладик. Бу худди ўзига таниш бўлмаган бировнинг мотоциклини уйга келтириб, ҳайдашни билмаслик каби ҳолат эди. Чет элликлар қонунларимизни ўқиб, қойил қолишади. Аммо, амалиётда қандай муаммога дуч келаётганимиз шахсан ўзингиз иштирок этсангизгина билинади.
Йиллар кетидан йиллар ўтди. Оққа, қорага дуч келдим. Яхшиниям, ёмонниям кўрдим, адолатниям, зулмниям гувоҳи бўлдим. Қайси қонун ёки ҳуқуқий норма нима натижа беришини чамалашни ўргандим. АҚШдаги полиция Маҳкамаси, Суд ва Ижро тизими иши қандай йўлга қўйилганлиги билан танишдим. Интернетда ўқияпман, кинофильмларида кўряпман. Инсон қадри, унинг эркинлиги, ҳақиқатни баралла айтиши қаерда юқори ривожланган бўлса ўша мамлакат фуқаролари бой-бадавлат, эркин ва озод эканлар. Сиёсий эркинликларнинг ифодаси иқтисодий тараққиёт гаровидир.
Ҳозирги пайт Европадаги барча ривожланган мамлакатларда давлат бошқарувини бир киши авторитар тарзда бошқариши йўқ. Сталинизмдан бошланган бу одат, мустақилликдан кейин ҳам бизда ўрнашиб қолди. Европада бўлган Гитлер, Муссолини, Франко режимларига тезда чек қўйилди ва улардаги ҳуқуқий пойдеворнинг ҳар томонлама пухта ва кенг қамровли қўйилиши оқибатида тараққиётнинг юқори босқичига эришилди.
Авторитаризмда бир кишининг кайфияти билан боғлиқ тўғри ва нотўғри фикрлар дарҳол қонунлаштириб қўйилади, кейин эса унинг азобини бутун халқ чекади. Америкада Президентнинг ҳар бир гапи қонунлаштирилавермайди. У ерда ҳуқуқшунослардан иборат жуда кучли Конгресс бор, Италияда Сенат, Англияда Лордлар палатаси, Францияда Парламент, Германияда Бундестаг.
Ўзини ривожланган давлатлар қаторида кўраётган Россияда Давлат думасида ҳам ҳар бир қонун лойиҳаси турли-туман йўналишлар орқали таҳлил қилиниб, эркин баҳс-мунозаралар орқали қабул қилинмоқда.
Бизнинг менталитетимизда Давлат Бошлиғини, Ҳукуматни танқид қилиш нарёғда турсин, улар ҳақида шубҳа, гумон қилиш кўникмаси ҳам шакллантирилмаган. Нафақат, давлат бошлиғи ва вазирлар, балки бирон бир мансабдорни танқид қилиш, сатирага олиш, фелъетон қилишга ўтган йилига қадар рухсат йўқ эди.
Ёзувчи ва режиссёрларимизнинг бирон-бир асари йўқ-ки, унда тергов, милиция, прокуратура, суд органлари ходимлари устидан кулинган, уларнинг хато ва камчиликлари фош қилинган бўлса.

Хўш Европадаги ҳуқуқ-тартибот идоралари ходимлари нега қонунларни бузишдан қўрқадиган бўлиб қолишди? Уларга буни ким мажбурлади?

Англо-саксон мамлакатлари ҳуқуқий тизимидаги нормалар билан танишганим ҳамон улардаги жуда кўп нормалар Илоҳий Китоблардан олинганига амин бўлдим. Мисол учун банкротлик тамойилини олайлик. Корхона, ташкилот ёки оддий фуқаро ўзини ўзи банкрот деб эътироф этади. Бу иш судда кўриб чиқилади ва қарздорнинг барча қарзларидан воз кечилади.
Шундай ҳолатлар Таврот, Забур, Инжилдаям бўлиши керак. Аммо, бу Қуръондаям бор. Яъни берган қарзингиз тўланиши учун сабр қиласиз, агар кредитор тўлай олмаса, қарзингиздан воз кечсангиз, энг мақбули шу ҳисобланади. Аллоҳ эса қилган сарф-харажатларингизни бошқа тарафдан тўлдиради.
Ҳуқуқ-тартибот идоралари ходимларининг хушмуомалалиги, сабрлилиги, фақат қонунга бўйсунишлари, кўча-куйда камтар бўлишлари учун адабиётнинг ҳам роли катта.
Сиз француз, инглиз киноижодкорларининг полиция маҳкамаси, полициячилар устидан кулиши орқали ишлаган бадиий фильм, комедиялар уларнинг таркибида ижобий қаҳрамонлар, соҳанинг инсофли, диёнатли, адолатли кишиларини шакллантирмади деб ўйлайсизми?
Сатира, фелъетон, танқидлар ўз мевасини бериб ҳуқуқ-тартибот соҳаси ходимларини аввало адолатли бўлишга чақирди бу асарлар. Ҳа, улар ҳам қачонлардир полицайларни танқид қилишмасди. Аста-секинлик билан бу ишлар амалга ошди.
Хусусан бундан юз йиллар олдин Артур Конан Дойлнинг Шерлок Холмси ёнида юрган «салласи деса, калласини келтирадиган» полицай Лейстрейди (совет киноижодкорлари талқинида бу қаҳрамон ролини Бронислав Брондуков қойилмақом қилиб ўйнаган)ини ёдга олинг. Француз киноижодкорларининг Фантомас сериалидаги довдир комиссар Жюни эсланг, Пеър Ришар иштирокидаги комедиялар, айниқса унинг «Қора ботинкадаги новча малласоч» фильмидаги содда скрипкачи ролини эсга олинг. Мана сизга махфий хизматлар ҳар қандай оддий фуқарони хоҳлаган куйига солиши мумкинлигига мисол! Англия махфий хавфсизлик хизмати разведкачиси Мистер Бин ҳақидаги фильмлар орқали ҳуқуқ-тартибот идоралари ходимларининг онги вақти-вақти билан тозалаб турилди. Французларнинг «Такси» сериали ҳам ҳуқуқ-тартибот соҳаси ҳақида, бу сериал Франция полицияси ва ДАНда ишлаётган ходимларнинг «попугини пасайтириб қўйишга» хизмат қилди. «Такси» сериалидан бир эпизодни ёдга соламан. Бу эпизодда мамлакатга пул олиб кираётган инвесторларга қандай муносабат қилиниши кераклиги ҳақида ибрат бор. Германиянинг «Мерседес» автомашинасида ўғирлик ва қароқчиликда гумонланаётганлар француз полиция пункти олдида полиция бошлиғи томонидан тўхтатилади. Жиддий савол-жавоб, тинтувлар бошланаётганда немис ўғрилари француз полиция бошлиғига шундай дейди: «Жаноб! Бизнинг ёнимизда бир неча минг немис маркаси бор, бу пулларни сарфлаш учун Францияга келувдик, бизни ўтказиб юборасизми ёки пулимизни бошқа мамлакатда сарфлайликми?» (диалогдаги сўзлар сақланмаган ҳолда мазмун моҳияти қолинди),-дейди. Шунда полиция раҳбари айби ҳали исботланмаган чет эллик потенциал инвесторни ҳеч бир асоссиз ушлаб турганлиги боисидан қўйиб юборади. Ахир инвестор мамлакатда пул келтиряпти, демак полиция маош оляпти! Барча ривожланган мамлакатларда бюджетга солиқ тўлаётган тадбиркорларни барча ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идора ходимлари бошга кўтарадилар. Фақатгина факт устида қўлга тушган ёвузларига нисбатан жиддий кураш олиб борадилар.
Бизда бундай фильмлар ишланишига анча вақт бор. Лекин, аста-секинлик билан маданият ва санъат орқали жамиятимиздаги иллатларни тозалаш, тарбиялаш ишларни йўлга қўйишимиз мумкин. Шунда ўз фикрини эркин баён этаётган, ўз ҳақиқати (нотиқнинг айтаётган ҳақиқати нисбий тушунча эканлиги)ни гапираётган ҳар қандай одамнинг ҳуқуқи Конституциямизда кафолатлангилиги ҳақидаги норма фақатгина қоғозда эмас, балки амалда эканлигини бошқаларга кўрсата олишимиз мумкин. 

Қонуннинг мартабаси улуғ бўлиши керак ёки «Автотест»дан бошланган машмашани чиройли якунлаш ҳақида

Қонун барча учун баробар амал қилиниши лозим бўлган ирода. Баъзида ғирромликлар ҳам қонунлаштирилади ва барчага бирдек ижро қилдирилади. Бундай қонунлар уни чиқарган органнинг обрўсини туширади. Айниқса, реал ҳолатни ҳисобга олмай чиқарилган Қонун (Қарор)лар бўлса.

Бундан бир неча йил олдин Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг Молиявий сектори бош-қош бўлиб тайёрлаган, биринчи эшитган одамларни қувонтирадиган 2014 йил 31 июль 209-сонли Қарорини эълон қилди. Қарорнинг номи «ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИНИНГ 1992 ЙИЛГИ 12 ФОИЗЛИ ИЧКИ ЮТУҚЛИ ЗАЁМИ ОБЛИГАЦИЯЛАРИНИ ИНДЕКСАЦИЯ ҚИЛИШ КОЕФФИЦИЕНТЛАРИНИ БЕЛГИЛАШ ТЎҒРИСИДА» деб номланарди. (Эсимда, отам раҳматликнинг совет замонидаям заёмлари бўлар, ҳар тиражда битта иккита заёмга ютуқ чиқар, Тошкентга ўқишга кетаётганимизда баъзи-баъзида ўша ютуқли заёмларни олиб кетардик). Қарор матни рус тилида бўлганлиги учун укам унчалик тушунмаганми, менга телефон қилиб 

«Ака, отамдан қолган заёмнинг пулларини энди қандай тақсимлаймиз?» -дея маслаҳат солди.

Мен ҳали қарор матнини ўқиганим йўқ эди. Шунинг учун ундан 

«Ҳисобладингми, қанча бўларкан?» -деб сўрадим.

Укам фантастик сумма «беш юз миллион сўм атрофида бўларкан» –деди. Нафасим ичимга қайтиб кетди.

«Наҳотки???!!! Меҳрибон давлатимдан ўргилиб кетай!!!»

Пулни дарҳол хаёлан саккиз киши – етти фарзанд ва онамни назарда тутиб бўлдим. Олтмиш икки миллион беш юз минг сўм!!! Ҳар биримизга камида иккитадан «Нексия»!!! Наҳотки?!!
Наҳотки, биз ҳам БАА, Саудия Арабистони, Қатар, Қувайт каби битта фуқароси туғилса, 70-300 минг долларгача пул берадиган мамлакатлар қаторига кирган бўлсак!!!
Кўчада юрган бўлсам керак-да, қалбим қувончи анча вақтгача мени тарк этмай турди. Кейин Вазирлар Маҳкамасининг Қарорини ўқиб кўриб, ҳафсалам пир бўлди. Унда айтилишича, ўша пайтдаги 1 сўм – рубль 1,373 сўм қилиб ҳисобланаркан. Укам 1 рақамидан кейинги вергулни ҳисобга олмасдан ўша пайтдаги 1 рублни 1373 сўм бўлади, деб тушунган, оқибатда, ҳамманинг юрагини ҳапқиртирадиган фантастик суммани айтган эди. Менинг пессимистик ҳисобимга кўра, уйимиздаги, отам раҳматликдан қолган облигациялар нархи укам айтаётганидек беш юз миллион сўм эмас, балки беш юз минг сўм бўларкан. Ўша пулни уйимиздан бирон киши олдими-йўқми, ҳатто, қизиқмадим ҳам. Лекин интернетда уни расмийлаштириб олишда дуч келинган ҳангомалар ҳақида ёзишди. Бир сўз билан айтганда ўша Қонун - қарорнинг обрўси - мартабаси йўқ эди.
Ҳуқуқшунос сифатида айтишим мумкинки, Вазирлар Маҳкамасининг ўша қарори бўйича тортишиб, яъни 1992 йилдаги рублни ҳозирги Россия рубли курси бўйича ҳисоблаб ёки ўша пайтдаги ун, ёғ, бензин, гўшт нархига қиёслаб, бу пулни 20-30 миллионга айлантириш мумкин эди.
1993 йил ёзида отам беш яшарлик, тахминан 300-400 килограмм гўшт қиладиган ҳўкизини молбозорда 400.000 рублга сотиб, унинг пулини банк омонатига қўйиб, фахр билан «бу пулларни невараларимнинг суннат тўйига ишлатаман» дегандилар. Рубл синиб купон бўлди, кейин ўзимизнинг сўм пайдо бўлди-ю, ўша пул 400 сўм бўлиб қолди. Пул анча қадрсизлангандан кейин бу пул 400.000 сўмга айланди, шекилли, лекин бу пайтда банк китобчалари йўқолиб кетганди. Хуллас, Мустақилликдан кейинги молиявий секторимиз ўзининг мартабаси паст Қарорлари билан аҳолининг унга бўлган ишончини сўндирганди.
Лекин, ўша пайтда кимнинг юраги дов берарди Вазирлар Маҳкамаси билан тортишишга!!!
Шукрким, ўша пайтдаги ҳиссиётларим заҳрини бугун бемалол айтяпман. Бундан ташқари, ижтимоий тармоқлардаги блоггерлар Вазирлар Маҳкамасининг Қарорлари, баъзи Қонунларимизни эркин муҳокама қилишяпти. Баъзи ютуқларга эришдилар ҳам. Чунончи, «Автотест» билан бўлган ҳолатда Вазирлар Маҳкамаси ўз қарорини ўзгартирди ҳам. Демак, давлатимиз ва жамиятимиз эркинлашиб, соғлом фикрлаш анъанаси йўлга қўйиляпти!
Аввало, Президентга, кейин эса Вазирлар Маҳкамасига РАҲМАТ.

Транспорт, айниқса автотранспорт эгалари камбағал кишилар эмаслиги ҳаммага маълум. Шу сабаб, улардан турли-туман солиқлар, жарималар ундириш қадимдан жорий қилинган ва давлат бюджетини тўлдиришнинг бир манбаи ҳисобланади.
Бундан бир неча йил илгари Италиянинг Рим шаҳрида светофор чироқлари кетма-кетлиги орасидаги вақт, шаҳар мерияси томонидан атайлаб камайтириб қўйилганлиги маълум бўлиб қолиб бутун дунёга татигулик тўполон кўтарилганди.

Бизда ҳокимиятга қарши борилмайди. Лекин, инсоф, адолат деган тушунчалар бизга ёт эмас. Мисол учун, автоинспекторлар халқнинг моддий аҳволини ҳисобга олиб, баъзи бир ҳуқуқбузарликларга кўз юмади.
Масалан, хавфсизлик камари, телефонда сўзлашув қоидаларини бузиши, агарда атрофдагиларга жиддий хавф солмаётган бўлса, тезликни ошириш масалаларида адолат ҳисси кучлилик қилаётганини кўряпмиз.
Яқинда қўшни вилоятлардан бирига сафар қилдик. Мезбон фуқаро бизнинг хавфсизлик камарини тақиб олганимизни кўриб уни тақиб юрмасликни маслаҳат берди. 

–Э, нега? -деган саволимизга, меҳмон жавоб қилди:

–Агар хавфсизлик камарини тақсангиз, автоинспекторларда шубҳа уйғонади ва албатта, сизни обдон, синчиклаб текширади.

Кейин шаҳардаги ҳайдовчиларга разм солдим. Ҳақиқатда ҳеч ким камар тақиб юрмаган эди. Хавфсизлик камари тақиб юриш автоинспекторга керак эмас, айнан ҳайдовчи ва йўловчилар хавфсизлиги учун керак. Чет эл фильмларини қаранг, жиноятчи, ўғри, муттаҳамлар ҳам хавфсизлик камарини тақиб юришади. Албатта, бу кўникмага улар ҳам дарҳол келмаган.
Биздаям бу ишни қилса бўлади.
Қандай қилиб?
Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги Кодекс 125-моддасида ҳуқуқбузарлик учун қуйидагича жазо тайинланган:

125-модда. Транспорт воситаларидан фойдаланиш қоидаларини бузиш

Ҳайдовчиларнинг транспорт воситаларини бошқариш ва йўловчилар ташишда хавфсизлик камаридан фойдаланиш қоидаларига, худди шунингдек мотоцикл ва мопедлар ҳайдовчиларининг мотошлемлардан фойдаланиш қоидаларига риоя этмаслиги - энг кам иш ҳақининг бешдан бир қисми миқдорида жарима солишга сабаб бўлади.

Бу дегани - тахминан 35.000 сўм бўлади.
Бу сумма кўпми, камми?
Ҳозирги пайтда кўп.
Аҳолиси 200.000лик шаҳарда, ҳеч бўлмаса, 20.000 та машина бор. Уларнинг ҳаммасига бир кунда жарима солсак, 20.000 х 35.000 = 700.000.000 сўм! Бунақа шаҳарларимиз, шукрким, бизда кўп. Камида 15 та дейлик. 15 х 700.000.000 = 10.500.000.000 сўм.
Мана сизга машинаси йўқ, ижтимоий ҳимояга муҳтож кишиларга ёрдам пули, қариялар нафақаси, талабалар стипендияси учун маблағ!!!
Лекин, сиз жазога тортилган ҳайдовчининг жаримани тўлаш тартиби билан қизиққанмисиз?
Бўлмаса, бу тадбирсиз ҳам шаҳар, туман Йўл ҳаракати хавфсизлиги бўлимларидаги тумонат одамларнинг навбатда қандай турганлиги бир бориб кўринг.
Тасаввур қиляпсизми, ҳар бир катта шаҳар Йўл ҳаракати хавсизлиги бўлимида кунига 20.000та одам йиғилишини?! У ерда тинчликни сақлаш имконияти борми? Хўш нима қилиш керак?
Аввало, битта нарсани англаш керак. Жариманинг миқдори қанча кўп бўлса, коррупциянинг эшиги шунча катта бўлади.
Совет замонини ёдга олайлик. Гарчи автомашиналар кўп бўлмаса-да, жарималар ҳам кўп эмасди. Иккинчидан, ДАН инспекторининг қўлида йиртиб олинадиган паттаси бўларди. Ҳуқуқбузар ўша паттага мувофиқ тўловни дарҳол тўлаб қўя қоларди. СССРнинг бюджетини тўлдириш автомашиналар жаримасидан эмасди. Мамлакат ичидаги бюджет асосан ароқ-вино сотиш билан тўлдириларди. Мен бюджетни тўлдиришнинг антиқа услубини кейинроқ сизга айтаман.

Автомототранспорт воситаларини бошқаришда ҳуқуқбузарликлар учун жарималар миқдорини кўриб чиқиб алкоголли ичимлик, гиёҳвандлик воситаси истеъмол қилиб рулга ўтирганлар, воқеа жойидан қочиб кетганларга нисбатан қўлланилган жарималар бўйича қонундаги санкцияларга розиман. Аммо, авария ҳолатларига сабабчи бўлмаган ҳоллардаги ҳуқуқбузарликлар учун жарималарни камайтириш ва шу жойнинг ўзидаёқ жаримани тўлаш шароитини қилиб қўйиш керак. Бунинг учун автоинспекторнинг машинасида пул сақланадиган алоҳида сейф, шунингдек қўлида пластик карточка орқали тўловни амалга оширувчи воситаси бўлиши керак, деб ўйлайман.
Ҳа, 2018 йил 1 июндан бошлаб кучга кирадиган Вазирлар Маҳкамасининг «АВТОМОТОТРАНСПОРТ ВОСИТАЛАРИ ҲАЙДОВЧИЛАРИНИ ТАЙЁРЛАШ, ҚАЙТА ТАЙЁРЛАШ ВА УЛАРНИНГ МАЛАКАСИНИ ОШИРИШ ТИЗИМИНИ ТАКОМИЛЛАШТИРИШ ЧОРА-ТАДБИРЛАРИ ТЎҒРИСИДА» 26.02.2018 й., 09/18/139/0818-сон Қарори 3-бандига қуйидаги ўзгартиш киритишни таклиф қилган бўлардим.

Аввалги матн:

3. Қуйидагиларнинг малака оширишдан ўтиши шартлиги белгилаб қўйилсин:

юридик шахсларга тегишли автотранспорт воситаларини бошқараётган шахслар, автотранспорт воситаларини қисқа муддатли ижара (прокат) ва лизинг асосида бошқараётган якка тартибдаги тадбиркорлар ва бошқа жисмоний шахслардан ташқари – икки йилда бир марта;

Таклиф этилаётган матн:

3. Қуйидагиларнинг малака оширишдан ўтиши шартлиги белгилаб қўйилсин:

юридик ва жисмоний шахсларга тегишли аҳолига автотранспорт (такси, шаҳарлараро автобус қатнови, шаҳар ичида такси, маршрут такси, юк ташиш) хизмати кўрсатувчи автотранспорт воситаларини бошқараётган шахслар, автотранспорт воситаларини қисқа муддатли ижара (прокат) ва лизинг асосида бошқараётган якка тартибдаги тадбиркорлар, йўловчи ташиш билан шуғулланмайдиган юридик шахсларга тегишли автотранспорт ҳайдовчилари ва бошқа жисмоний шахслардан ташқари – беш йилда бир марта;

Таклифимга шарҳ бераман.
Малака оширишнинг асосий мақсади Ўзбекистон фуқароларининг хавфсизлиги тамойилига қурилса, Қарорнинг мартабаси ортади. «Автотест» Вазирлар Маҳкамасининг Қарорига ўз номини киритиб, унинг мақсади гуманистик эмас, балки тезроқ пул топишдек таассурот уйғотиб қўйди. Шунинг учун телеканаллар орқали:
«Автотест» вилоятларда ўқишни ташкил қилади, ўқимаганлар маъмурий жарима тортилади, деган роликлар янграганда, уни эшитган кишида ижирғаниш кайфияти вужудга келди.

Зеро, Фуқаролик Кодексимизнинг 1-моддасида фуқаролик қонун ҳужжатларининг асосий негизи қандай бўлишига таъриф берилган: 

«Фуқаролик қонун ҳужжатлари улар томонидан тартибга солинадиган муносабатлар иштирокчиларининг тенглигини эътироф этишга, мулкнинг дахлсизлигига, шартноманинг эркинлигига, хусусий ишларга бирон-бир кишининг ўзбошимчалик билан аралашишига йўл қўйилмаслигига, фуқаролик ҳуқуқлари тўсқинликсиз амалга оширилишини, бузилган ҳуқуқлар тикланишини, уларнинг суд орқали ҳимоя қилинишини таъминлаш зарурлигига асосланади. Фуқаролар (жисмоний шахслар) ва юридик шахслар ўз фуқаролик ҳуқуқларига ўз эркларига мувофиқ эга бўладилар ва бу ҳуқуқларини ўз манфаатларини кўзлаб амалга оширадилар. Улар шартнома асосида ўз ҳуқуқ ва бурчларини белгилашда ва қонун ҳужжатларига зид бўлмаган ҳар қандай шартнома шартларини аниқлашда эркиндирлар».

Автотранспорт воситаларини бошқаришни ўқитувчи, сертификат беришга ихтисослашган Ўқув Марказларининг манфаати учун масалага бошқача ёндошса ҳам бўлади.
Ўзбекистонлик ҳайдовчиларни ўқитишга эҳтиёж борми?
Бор.
Серқатнов кўчаларда чапга, ўнгга, орқага қайриламан десангиз, рўпарадан келаётган ҳайдовчилар устингизга бостириб келаверади, худди, атайлаб сизнинг қайрилишингизга халақит қилиши лозимдек. Кечалари кўзни қамаштирадиган чироқларни ёқволиб, рўпарадагиларни қойил қилмоқчидек, ўз чироқларининг устунлигини намойиш қиладигандек ўчиришмайди. Ҳайдовчилар озгина нарсага ҳам ловуллашиб, бир-бирларини ҳақоратлашга тушиб кетишади. Ҳайдовчиларга жамоат жойларида ҳақорат қилиш оқибати нималигини тушунтириш керак. Бундан ташқари автоинспекторлар қандай ҳолатда уларни тўхтатиши, тўхтатганда уларда қандай ҳужжатлар бўлиши лозимлиги ҳақида ўқитилса, светофор ишламай турган пайтда ҳайдовчилар қандай тартибда ҳаракат қилишлари ҳақида тушунчаларга эга бўлса мақсадга мувофиқ бўларди. Ҳайдовчиларнинг ички маданияти, кўча маданиятидан дарс берилса жуда ўринли бўларди.
Тўғри, ҳар бир ҳайдовчи имтиҳон топшириб ҳайдовчилик гувоҳномасини олган ва ўнлаб йиллик иш стажига эга. Малака оширишдаги ўқитувчиларнинг ўзларига дарс берадиган ҳайдовчилар сон мингта.
Аммо, йўловчи ташиш билан шуғулланувчилар беш йилда бир марта малакасини ошириб турса мақсадга мувофиқ.

Иккинчидан, малака ошириш маблағини корхона эмас, балки йўловчи ташиш каби масъулиятли вазифани бажаришни ўз зиммасига олган ҳайдовчининг ўзи тўлагани мақсадга мувофиқ. Агар ҳайдовчининг ўзи ўқув курси ҳақини тўласа, унинг учун бу тадбир қадрли ҳам бўлади.
Ушбу таклиф орқали «Автотест» ва шунга ўхшаш ўқув марказлари мижозлари ортишига олиб келса, олиб келадики, асло камайтирмайди.

Энди бюджетни тўлдиришнинг антиқа йўли ҳақида.
Мана икки йилдирки Ўзбекистон осмони ва заминида Президентимизнинг саъй-ҳаракатлари туфайли эркинлик шабадаси эсмоқда. Энг асосий иш ҳуқуқ-тартибот идораларидаги ўз фуқароларига нисбатан зулмкорлик, ётсираш, ёвқараш каби ғояларнинг бошига гурзи тушиб мажақланди. Аммо, ҳали бу ғоя таг-томири билан юлиб олингани йўқ. Бунинг учун ҳужжатли, бадиий китоблар, кинофильмлар ишланиб, кенг жамоатчиликка тақдим этилиши керак. Худди бир вақтлар Россия халқи ва жамияти учун А.Солженициннинг «Иван Денисовичнинг бир куни», «ГУЛАГ архипелаги», А.Рибаковнинг «Арбат болалари» ва ҳоказолардаги каби бўлиб ўтган мудҳиш воқеаларга бағишланган китоблари нашр этилиши, погондаги золим ва жаллодларнинг афт-башараси бор-бўйи билан халққа кўрсатилиши керак. Зеро, адабиётнинг кучи атом бомбаси кучидандан ортиқ.

Lotincha huquqiy iboralar

Quyida lotin tilidagi huquqiy iboralarning o'zbekcha tarjimasini bermoqdamiz.

Aequitas sequitur legem – Adolat qonunga amal qiladi.

Cedant arma togae. – Harbiy hokimiyat fuqarolik hokimiyatiga joy bo‘shatsin.

Cessante ratione legis cessat et lex ipsa – Agar qonunning asosi yo‘qolsa, qonunning o‘zi ham yo‘qoladi.

Consuetudo pro lege servatur – Odat qonun sanaladi.

Dormiunt aliquando leges, numquam moriuntur – Qonunlar ba’zida uxlaydi, ammo sira o‘lmaydi.

Dura lex, sed lex – Qonun qattiqqo‘l, ammo u qonun.

Expressis verbis – Bevosita ifodalanganda.

Fiat iustitia, pereat mundus – Dunyo vayron bo‘lib ketsa-da, adolat qiling.

Ignorantia legis non excusat – Qonunni bilmaslik oqlanmaydi.

Ignorantia iuris nocet – Huquqni bilmaslik zararli.

Imperitia culpae adnumeratur – Malakasizlik jinoiy beparvolik sanaladi.

In dubio pro reo – Aybdorligiga shubha bor. (Aybsizlik prezumpsiyasini ifodalashda ishlatiladi).

Inter arma enim silent leges – Urush davrida qonunlar gung bo‘lib qoladi.

Is fecit, cui prodest – Naf oladigan kimsa tomonidan qilingan. (Izoh: odatda, biror jinoyat sodir bo‘lsa, bundan manfaatdorlar birinchi bo‘lib qumon ostiga olinadilar).

Iura novit curia – Qaysi qonunni qo‘llashni sud biladi.

Iuris praecepta sunt haec: honeste vivere, alterum non laedere, suum cuique tribuere – Halol yashash uchun, boshqalarga zarar yetkazmaslik uchun va har kimga o‘ziga tegishli narsani berish uchun.

Ius est ars boni et aequi – Qonun yaxshilik va adolat san’atidir.

Ius publicum privatorum pactis mutari non potest – Ommaviy huquqni xususiy shartnoma bilan o‘zgartirib bo‘lmaydi.

Iustitia est constans et perpetua voluntas ius suum cuique tribuendi – Adolat – bu har kimga o‘z haqini berishga bo‘lgan o‘zgarmas va mangu istakdir.

Lex iubet ea, quae facienda sunt, prohibetque contraria. – Qonun nima qilish kerakligini aytadi va unga qarshi narsalarni taqiqlaydi.

Lex retro non agit – Qonun orqaga qaytib ishlamaydi. (Izoh: qonunning orqaga qaytish kuchi yo‘q).

Locus regit actum – Hodisa yuz bergan joy qonuni.

Modus operandi – Ishlash usuli.

Nemo de domo sua extrahi potest – Hech kim o‘z uyidan quvilishi mumkin emas.

Non exemplis, sed legibus iudicandum est – Qarorlar misollarga qarab emas, balki qonunlarga muvofiq qabul qilinishi kerak.

Non numeranda, sed ponderanda sunt argumenta – Dalillarni miqdoriga qarab emas, qiymatiga qarab belgilash lozim.

Non omne quod licet honestum est – Qonuniy bo‘lgan hamma narsa ham adolatli bo‘lmaydi.

Novus rex, nova lex – Yangi qirol – yangi qonun.

Nulla poena sine lege – Qonunsiz jazo yo‘q. (Izoh: faqat qonun orqali belgilangan qilmishlar uchun jazolanadi).

Nullum crimen, nulla poena sine praevia lege poenali – Ilgarigi jinoyat qonunisiz jinoyat ham, jazo ham yo‘q.

Nullum scelus rationem habet – Sababsiz jinoyat yo‘q.

Nullus videtur dolo facere, qui iure suo utitur – Qonuniy huquqlarini amalga oshirgani uchun hech kim aybdor sanalmaydi.

Optimus legum interpres est consuetudo – Odat eng yaxshi qonun sharhlovchidir.

Pacta sunt servanda – Shartnomaga amal qilish shart.

Princeps legibus solutus – Hukmdor qonunlarga bo‘ysunmaydi.

Prior tempore potior iure – Vaqtda ertaroq bo‘lgan, qonunda ham ustuvorroqdir. (Patent huquqidan misol: kim birinchi ro‘yxatdan o‘tkazsa, uning ixtiroga bo‘lgan huquqi ustuvor bo‘ladi).

Pro publico bono – Umum manfaati uchun.

Qui non appellat, approbare videtur sententiam – Kim shikoyat qilmabdi, demak, u tan olibdi.

Qui non negat, fatetur – Inkor etmasa, tasdiqlabdi.

Ratio est anima legis – Qonunning asosi uning ruhidir.

Res ipsa loquitur – Ashyo o‘zi uchun gapiradi. (Ba’zida jinoyatning zaruriy elementlarini aniqlash imkonsiz bo‘ladi).

Salus populi suprema lex esto – Odamlar manfaati oliy qonun bo‘lsin.

Scire leges non hoc est verba earum tenere, sed vim ac potestatem – Qonunni bilish –so‘zlarni tushunish emas, balki uning kuchi va ta’sirini anglash hamdir.

Semper specialia generalibus insunt – O‘ziga xoslikliklar doimo umumiylik ichida bo‘ladi.

Summum ius summa iniuria –  Oliy adolat – oliy adolatsizlik.

Superficies solo cedit – Yer ustida qurilganlari unga tegishlidir.

Testis unus, testis nullus – Bitta guvoh guvoh sanalmaydi. (Masalan, musulmon huquqida ba’zi ayblovlarni tasdiqlash uchun to‘rtta guvoh talab qilinadi).

Ubi ius incertum, ibi ius nullum – Qayerda qonun noaniq bo‘lsa, u yerda qonun yo‘qdir.

Ubi ius incertum, ibi remedium – Qayerda huquq bo‘lsa, o‘sha yerda vosita ham bo‘ladi. (Izoh: bu huquqni amalga oshirishga ko‘maklashadigan chora-tadbirlar nazarda tutilgan).

Ubi societas, ibi ius – Jamiyat bor yerda qonun bor.

Vacatio legis – Bo‘m-bo‘sh qonun yoki o‘lik normalar.

Verba volant, scripta manet – So‘zlar uchib ketadi, yozuvlar qoladi. (Izoh: og‘zaki shartnomadan ko‘ra yozma shartnoma ishonchli demoqchi).

Votum separatum – Alohida ovoz. (Masalan, BMT Xalqaro sudida ishni ko‘rgan sudyalardan biri qabul qilingan qaror bo‘yicha o‘zining shaxsiy xulosasiga ega bo‘ladi va bu qarorga qo‘shilmaydi).

Vis maior – Yengib bo‘lmas kuch; fors-major.

Vox populi, vox Dei – Xalqning ovozi Yaratganning ovozidir.